Netwerklagen en het OSI-model
Je typt https://www.ap.be in de adresbalk en drukt op Enter. Een halve seconde later staat de pagina op je scherm. Tussen die twee momenten gebeuren tientallen dingen, altijd in dezelfde volgorde. Op deze pagina zie je hoe netwerken dat werk onder elkaar verdelen.
- uitleggen waarom netwerken hun werk in lagen opdelen;
- de vier lagen van TCP/IP opnoemen en zeggen welke vraag elke laag beantwoordt;
- uitleggen wat encapsulatie is;
- een foutmelding koppelen aan een laag van het OSI-model.
Waarom lagen?
In je HTML-pagina staat <img src="https://www.ap.be/logo.png" />. Die regel zegt alleen wat je wil: dat logo. Hij zegt niets over:
- welk IP-adres bij
www.ap.behoort; - hoe het bestand in stukjes (pakketjes) geknipt en aan de overkant weer samengezet wordt;
- welke weg die stukjes over het internet nemen;
- of je laptop op wifi, aan een kabel of op de hotspot van je gsm zit.
Toch verschijnt het logo. Dat werk gebeurt onder jouw code, verdeeld over de browser, het besturingssysteem, de netwerkkaart en de routers onderweg. Elk onderdeel doet één taak en vertrouwt erop dat de anderen hun taak doen. Zo'n taak noemen we een laag.
Op deze pagina gebruiken we steeds hetzelfde voorbeeld: een brief versturen met de post. Jij schrijft de brief en zet het adres op de envelop. Hoe de post die envelop vervoert (bestelwagen, sorteercentrum, vliegtuig) hoef je niet te weten. Omgekeerd hoeft de piloot niet te weten wat er in de brief staat.
Lagen in een netwerk volgen drie afspraken:
- Elke laag lost één soort probleem op.
- Elke laag gebruikt de laag eronder en werkt voor de laag erboven.
- Je kan een laag vervangen zonder de rest te breken.
Dat laatste merk je elke dag: dezelfde fetch() werkt op wifi, aan een kabel of via 4G. Alleen de onderste laag verschilt.
De vier lagen van TCP/IP
Het internet gebruikt in de praktijk het TCP/IP-model. Het telt vier lagen. Lees de tabel van boven (jouw code) naar beneden (het signaal dat je laptop verlaat).
| Laag | Welke vraag ze beantwoordt | Waar je het tegenkomt |
|---|---|---|
| Applicatie | Wat wil het programma? Een pagina, een afbeelding, een mail. | Je browser, HTTP, DNS |
| Transport | Komt alles aan, in de juiste volgorde, bij het juiste programma? | TCP, het poortnummer (bv. 443) |
| Internet | Waar moet het naartoe? Welke computer, en langs welke weg? | Het IP-adres, routers |
| Netwerktoegang | Hoe vertrekt het fysiek? | Wifi, netwerkkabel, netwerkkaart |
IP-adressen, poorten en TCP komen later in dit hoofdstuk elk op een eigen pagina aan bod. Onthoud voorlopig alleen de vier vragen: wat? – komt alles aan? – waar naartoe? – hoe fysiek?
De reis van een URL
Nu volg je wat er na Enter gebeurt. Klik door de stappen. Het label linksboven zegt welke laag op dat moment aan het werk is.
Stap 1. De browser leest de URL
De browser splitst je URL in scheme, host en pad.
Nog voor er ook maar één bit je toestel verlaat, ontleedt de browser wat je typte. Het scheme (https) bepaalt welk protocol en welke standaardpoort gebruikt worden, de host (www.ap.be) zegt met welke server gepraat moet worden, en het pad (/) zegt welke bron gevraagd wordt.
scheme = https host = www.ap.be poort = 443 pad = /
Drie dingen om uit die reis te onthouden:
- Er gebeurt veel voor er iets verstuurd wordt. De URL ontleden en het IP-adres opzoeken (DNS) gebeurt nog helemaal aan jouw kant.
- Eén pagina is niet één request. De HTML is het eerste request. Daarna volgen er tientallen voor CSS, JavaScript, lettertypes en afbeeldingen.
- Elke stap heeft zijn eigen zorg. DNS bekommert zich niet om versleuteling, TCP niet om wat er in het bericht staat, IP niet om of het bericht compleet aankomt.
De reis telt acht stappen, TCP/IP maar vier lagen. Dat is geen tegenspraak:
- Een stap is een moment in de tijd: eerst DNS, dan de verbinding, dan het request.
- Een laag is een taak die bij elk bericht opnieuw terugkomt.
Daarom zie je hetzelfde label bij meerdere stappen: URL lezen, DNS, het request en de response gebeuren allemaal op de applicatielaag. De netwerktoegangslaag staat maar bij één stap vermeld, maar werkt bij elk bericht mee: zonder wifi of kabel vertrekt er niets.
Liever kijken? Deze video toont dezelfde reis.
Encapsulatie: elke laag schrijft er iets bij
Hoe gaat één bericht concreet door de vier lagen? Neem het request GET / uit de reis. Op jouw laptop gaat het van boven naar beneden, en elke laag zet er een eigen stukje administratie voor: een header. Dat inpakken heet encapsulatie.
- Applicatie: de browser maakt het HTTP-request. Dat is gewone tekst.
- Transport: het besturingssysteem zet er een TCP-header voor: "van poort 52344, naar poort 443, dit is stukje nummer 1".
- Internet: er komt een IP-header bij: "van jouw IP-adres, naar 193.190.253.10". Dat is het adres dat DNS eerder in de reis opzocht.
- Netwerktoegang: de netwerkkaart zet er nog een header voor die zegt naar welk toestel het bericht eerst moet (je router thuis). Achteraan komt een controlegetal (de FCS) waarmee de ontvanger kan nagaan of er onderweg niets beschadigd is. Daarna vertrekt alles als signaal over de kabel of door de lucht.
Applicatie [ GET / HTTP/1.1 Host: www.ap.be ]
Transport [ TCP-header | GET / HTTP/1.1 ... ]
Internet [ IP-header | TCP-header | GET / HTTP/1.1 ... ]
Netwerktoegang [ Ethernet | IP-header | TCP-header | GET ... | FCS ]
Onderweg en aan de overkant
- Een router onderweg pakt het bericht uit tot op de internetlaag. Hij leest alleen het IP-adres, kiest de volgende router en pakt het opnieuw in, met een nieuwe netwerktoegangsheader voor dat ene stukje van de weg.
- De server pakt alles uit, in omgekeerde volgorde: elke laag haalt haar eigen header eraf en geeft de rest door naar boven.
De webserver ziet uiteindelijk precies dezelfde tekst als wat de browser verstuurde.
Hetzelfde bij de post
Stel dat je een brief stuurt naar de dienst boekhouding van een bedrijf. Elke laag komt overeen met één regel op de envelop, en elke tussenpersoon leest alleen de regel die hij nodig heeft:
| Laag | In het netwerk | Bij de post | Wie leest het? |
|---|---|---|---|
| Applicatie | Het HTTP-request | De brief zelf | De webserver / de dienst boekhouding |
| Transport | Poortnummer 443 | "t.a.v. dienst boekhouding" | Het besturingssysteem van de server / het onthaal van het bedrijf |
| Internet | Het IP-adres van de server | Straat, huisnummer, gemeente | Routers / sorteercentra en postbode |
| Netwerktoegang | Een header per stukje van de weg | De vrachtbrief van de chauffeur, per rit nieuw | Alleen het volgende toestel / alleen die ene chauffeur |
Niemand onderweg opent de envelop, en de brief komt ongewijzigd aan.
Het OSI-model: zeven lagen als woordenschat
TCP/IP is wat het internet effectief gebruikt. Daarnaast bestaat het OSI-model (Open Systems Interconnection, 1984). Het verdeelt hetzelfde werk over zeven lagen. OSI is geen software: het is een woordenschat om te zeggen waar iets gebeurt of waar een probleem zit. Als een netwerkbeheerder over "laag 3" of "een layer 7-probleem" spreekt, bedoelt die een OSI-laag.
Als webdeveloper werk je op laag 7. Voor de lagen daaronder zorgen je besturingssysteem, je router en je internetprovider.
| # | OSI-laag | Wat ze doet | Waar je het tegenkomt | Hoort bij TCP/IP-laag |
|---|---|---|---|---|
| 7 | Applicatie | Wat het programma wil: een pagina, een mail | Je browser, HTTP, DNS | Applicatie |
| 6 | Presentatie | Hoe de data eruitziet: tekens, compressie, versleuteling | UTF-8, JPEG, het slotje (TLS) | Applicatie |
| 5 | Sessie | Een gesprek tussen twee programma's openen en afsluiten | Zelden apart te zien | Applicatie |
| 4 | Transport | Alles komt aan, in volgorde, bij het juiste programma | TCP, UDP, poortnummers | Transport |
| 3 | Netwerk | De weg naar de juiste computer | IP-adres, routers | Internet |
| 2 | Datalink | Naar het volgende toestel in hetzelfde lokale netwerk | Switches, wifi-accesspoint | Netwerktoegang |
| 1 | Fysiek | Bits als elektrisch, optisch of radiosignaal | Kabels, glasvezel, wifi-signaal | Netwerktoegang |
Kijk naar de laatste kolom: OSI splitst twee TCP/IP-lagen verder op. De applicatielaag wordt 7, 6 en 5, de netwerktoegangslaag wordt 2 en 1. De andere twee lagen komen één op één overeen.
Van laag 7 naar 1: Alle Programmeurs Sturen Toch Nog Dagelijks Fouten.
Het kastje dat je thuis "router" noemt, is eigenlijk meerdere toestellen in één doos: een router (laag 3), een switch (laag 2) en een wifi-zender (laag 1 en 2). Als we op deze pagina "router" zeggen, bedoelen we de routerfunctie: op laag 3, op basis van IP-adressen.
Het TCP/IP-model komt later in dit hoofdstuk uitgebreider aan bod.
Foutmeldingen per laag
Hier bewijst het OSI-model zijn nut. Elke fout hoort bij een laag. Weet je welke laag klaagt, dan weet je waar je moet zoeken.
| Foutmelding | Wat loopt er mis? | OSI-laag |
|---|---|---|
DNS_PROBE_FINISHED_NXDOMAIN | De domeinnaam bestaat niet (DNS) | 7 – Applicatie |
404 Not Found | De verbinding is perfect, maar de bron bestaat niet (HTTP) | 7 – Applicatie |
ERR_CONNECTION_REFUSED | De computer is bereikbaar, maar niets luistert op die poort | 4 – Transport |
Destination host unreachable bij ping | De weg naar die computer is onbekend | 3 – Netwerk |
| Geen wifi-signaal | Er komt geen signaal door | 1 – Fysiek |
Twee vuistregels:
- Sluit systematisch één laag per keer uit. Of je bovenaan of onderaan begint, maakt niet uit.
- Werkt je site op je eigen laptop maar niet bij iemand anders? Dan zit het probleem vaak in een lagere laag dan je eigen code.
Test jezelf
1. De reis van een URL telt acht stappen. Wat is het verband met de lagen?
2. In welke stap van de reis wordt de domeinnaam omgezet naar een IP-adres?
3. Je krijgt `ERR_CONNECTION_REFUSED` bij het openen van localhost:5173. Waar zit het probleem het waarschijnlijkst?
4. Wat is encapsulatie?
5. Op welke OSI-laag werkt een router?
- Netwerken delen hun werk op in lagen. Elke laag lost één probleem op en steunt op de laag eronder; daardoor is elke laag vervangbaar.
- TCP/IP telt vier lagen: applicatie (wat?), transport (komt alles aan?), internet (waar naartoe?) en netwerktoegang (hoe fysiek?).
- De reis van een URL telt meerdere stappen; één laag kan bij meerdere stappen aan het werk zijn.
- Bij encapsulatie krijgt een bericht per laag een header erbij; de ontvanger haalt ze in omgekeerde volgorde weer weg.
- OSI verdeelt hetzelfde werk over zeven lagen en dient als woordenschat: elke foutmelding hoort bij een laag.