Ga naar hoofdinhoud

Netwerklagen en het OSI-model

Je typt https://www.ap.be in de adresbalk en drukt op Enter. Een halve seconde later staat de pagina op je scherm. Tussen die twee momenten gebeuren tientallen dingen, altijd in dezelfde volgorde. Op deze pagina zie je hoe netwerken dat werk onder elkaar verdelen.

Na deze pagina kun je
  • uitleggen waarom netwerken hun werk in lagen opdelen;
  • de vier lagen van TCP/IP opnoemen en zeggen welke vraag elke laag beantwoordt;
  • uitleggen wat encapsulatie is;
  • een foutmelding koppelen aan een laag van het OSI-model.

Waarom lagen?​

In je HTML-pagina staat <img src="https://www.ap.be/logo.png" />. Die regel zegt alleen wat je wil: dat logo. Hij zegt niets over:

  • welk IP-adres bij www.ap.be hoort;
  • hoe het bestand in stukjes (pakketjes) geknipt en aan de overkant weer samengezet wordt;
  • welke weg die stukjes over het internet nemen;
  • of je laptop op wifi, aan een kabel of op de hotspot van je gsm zit.

Toch verschijnt het logo. Dat werk gebeurt onder jouw code, verdeeld over de browser, het besturingssysteem, de netwerkkaart en de routers onderweg. Elk onderdeel doet één taak en vertrouwt erop dat de anderen hun taak doen. Zo'n taak noemen we een laag.

Op deze pagina gebruiken we steeds hetzelfde voorbeeld: een brief versturen met de post. Jij schrijft de brief en zet het adres op de envelop. Hoe de post die envelop vervoert (bestelwagen, sorteercentrum, vliegtuig) hoef je niet te weten. Omgekeerd hoeft de piloot niet te weten wat er in de brief staat.

Lagen in een netwerk volgen drie afspraken:

  • Elke laag lost één soort probleem op.
  • Elke laag gebruikt de laag eronder en werkt voor de laag erboven.
  • Je kan een laag vervangen zonder de rest te breken.

Dat laatste merk je elke dag: dezelfde fetch() werkt op wifi, aan een kabel of via 4G. Alleen de onderste laag verschilt.

De vier lagen van TCP/IP​

Het internet gebruikt in de praktijk het TCP/IP-model. Het telt vier lagen. Lees de tabel van boven (jouw code) naar beneden (het signaal dat je laptop verlaat).

LaagWelke vraag ze beantwoordtWaar je het tegenkomt
ApplicatieWat wil het programma? Een pagina, een afbeelding, een mail.Je browser, HTTP, DNS
TransportKomt alles aan, in de juiste volgorde, bij het juiste programma?TCP, het poortnummer (bv. 443)
InternetWaar moet het naartoe? Welke computer, en langs welke weg?Het IP-adres, routers
NetwerktoegangHoe vertrekt het fysiek?Wifi, netwerkkabel, netwerkkaart

IP-adressen, poorten en TCP komen later in dit hoofdstuk elk op een eigen pagina aan bod. Onthoud voorlopig alleen de vier vragen: wat? – komt alles aan? – waar naartoe? – hoe fysiek?

De reis van een URL​

Nu volg je wat er na Enter gebeurt. Klik door de stappen. Het label linksboven zegt welke laag op dat moment aan het werk is.

https://www.ap.be
Applicatielaag

Stap 1. De browser leest de URL

De browser splitst je URL in scheme, host en pad.

Nog voor er ook maar één bit je toestel verlaat, ontleedt de browser wat je typte. Het scheme (https) bepaalt welk protocol en welke standaardpoort gebruikt worden, de host (www.ap.be) zegt met welke server gepraat moet worden, en het pad (/) zegt welke bron gevraagd wordt.

scheme = https   host = www.ap.be   poort = 443   pad = /
1 / 8

Drie dingen om uit die reis te onthouden:

  • Er gebeurt veel voor er iets verstuurd wordt. De URL ontleden en het IP-adres opzoeken (DNS) gebeurt nog helemaal aan jouw kant.
  • Eén pagina is niet één request. De HTML is het eerste request. Daarna volgen er tientallen voor CSS, JavaScript, lettertypes en afbeeldingen.
  • Elke stap heeft zijn eigen zorg. DNS bekommert zich niet om versleuteling, TCP niet om wat er in het bericht staat, IP niet om of het bericht compleet aankomt.
Stappen zijn geen lagen

De reis telt acht stappen, TCP/IP maar vier lagen. Dat is geen tegenspraak:

  • Een stap is een moment in de tijd: eerst DNS, dan de verbinding, dan het request.
  • Een laag is een taak die bij elk bericht opnieuw terugkomt.

Daarom zie je hetzelfde label bij meerdere stappen: URL lezen, DNS, het request en de response gebeuren allemaal op de applicatielaag. De netwerktoegangslaag staat maar bij één stap vermeld, maar werkt bij elk bericht mee: zonder wifi of kabel vertrekt er niets.

Liever kijken? Deze video toont dezelfde reis.

Encapsulatie: elke laag schrijft er iets bij​

Hoe gaat één bericht concreet door de vier lagen? Neem het request GET / uit de reis. Op jouw laptop gaat het van boven naar beneden, en elke laag zet er een eigen stukje administratie voor: een header. Dat inpakken heet encapsulatie.

  1. Applicatie: de browser maakt het HTTP-request. Dat is gewone tekst.
  2. Transport: het besturingssysteem zet er een TCP-header voor: "van poort 52344, naar poort 443, dit is stukje nummer 1".
  3. Internet: er komt een IP-header bij: "van jouw IP-adres, naar 193.190.253.10". Dat is het adres dat DNS eerder in de reis opzocht.
  4. Netwerktoegang: de netwerkkaart zet er nog een header voor die zegt naar welk toestel het bericht eerst moet (je router thuis). Achteraan komt een controlegetal (de FCS) waarmee de ontvanger kan nagaan of er onderweg niets beschadigd is. Daarna vertrekt alles als signaal over de kabel of door de lucht.
Applicatie [ GET / HTTP/1.1 Host: www.ap.be ]
Transport [ TCP-header | GET / HTTP/1.1 ... ]
Internet [ IP-header | TCP-header | GET / HTTP/1.1 ... ]
Netwerktoegang [ Ethernet | IP-header | TCP-header | GET ... | FCS ]
Encapsulatie: bij de zender krijgt het HTTP-bericht per laag een header erbij, tot het als frame over de kabel gaat; bij de ontvanger pelt elke laag zijn eigen header er in omgekeerde volgorde weer afZENDER: INPAKKENONTVANGER: UITPAKKENencapsulatiedecapsulatieApplicatieHTTP-berichtTransportTCPHTTP-berichtInternetIPTCPHTTP-berichtNetwerktoegangEthernetIPTCPHTTP-berichtFCSNetwerktoegangEthernetIPTCPHTTP-berichtFCSInternetIPTCPHTTP-berichtTransportTCPHTTP-berichtApplicatieHTTP-berichtover de kabel of door de lucht, als bitsElke laag voegt zijn eigen header toe. De ontvanger pelt ze in omgekeerde volgorde weer af.Het HTTP-bericht zelf blijft van begin tot eind ongewijzigd: de server leest exact wat de browser schreef.

Onderweg en aan de overkant​

  • Een router onderweg pakt het bericht uit tot op de internetlaag. Hij leest alleen het IP-adres, kiest de volgende router en pakt het opnieuw in, met een nieuwe netwerktoegangsheader voor dat ene stukje van de weg.
  • De server pakt alles uit, in omgekeerde volgorde: elke laag haalt haar eigen header eraf en geeft de rest door naar boven.

De webserver ziet uiteindelijk precies dezelfde tekst als wat de browser verstuurde.

Hetzelfde bij de post​

Stel dat je een brief stuurt naar de dienst boekhouding van een bedrijf. Elke laag komt overeen met één regel op de envelop, en elke tussenpersoon leest alleen de regel die hij nodig heeft:

LaagIn het netwerkBij de postWie leest het?
ApplicatieHet HTTP-requestDe brief zelfDe webserver / de dienst boekhouding
TransportPoortnummer 443"t.a.v. dienst boekhouding"Het besturingssysteem van de server / het onthaal van het bedrijf
InternetHet IP-adres van de serverStraat, huisnummer, gemeenteRouters / sorteercentra en postbode
NetwerktoegangEen header per stukje van de wegDe vrachtbrief van de chauffeur, per rit nieuwAlleen het volgende toestel / alleen die ene chauffeur

Niemand onderweg opent de envelop, en de brief komt ongewijzigd aan.

Het OSI-model: zeven lagen als woordenschat​

TCP/IP is wat het internet effectief gebruikt. Daarnaast bestaat het OSI-model (Open Systems Interconnection, 1984). Het verdeelt hetzelfde werk over zeven lagen. OSI is geen software: het is een woordenschat om te zeggen waar iets gebeurt of waar een probleem zit. Als een netwerkbeheerder over "laag 3" of "een layer 7-probleem" spreekt, bedoelt die een OSI-laag.

Als webdeveloper werk je op laag 7. Voor de lagen daaronder zorgen je besturingssysteem, je router en je internetprovider.

#OSI-laagWat ze doetWaar je het tegenkomtHoort bij TCP/IP-laag
7ApplicatieWat het programma wil: een pagina, een mailJe browser, HTTP, DNSApplicatie
6PresentatieHoe de data eruitziet: tekens, compressie, versleutelingUTF-8, JPEG, het slotje (TLS)Applicatie
5SessieEen gesprek tussen twee programma's openen en afsluitenZelden apart te zienApplicatie
4TransportAlles komt aan, in volgorde, bij het juiste programmaTCP, UDP, poortnummersTransport
3NetwerkDe weg naar de juiste computerIP-adres, routersInternet
2DatalinkNaar het volgende toestel in hetzelfde lokale netwerkSwitches, wifi-accesspointNetwerktoegang
1FysiekBits als elektrisch, optisch of radiosignaalKabels, glasvezel, wifi-signaalNetwerktoegang

Kijk naar de laatste kolom: OSI splitst twee TCP/IP-lagen verder op. De applicatielaag wordt 7, 6 en 5, de netwerktoegangslaag wordt 2 en 1. De andere twee lagen komen één op één overeen.

De zeven lagen van het OSI-model naast de vier lagen van het TCP/IP-model, met per laag wat ze doet en een voorbeeldprotocolOSI-MODEL: 7 LAGENTCP/IP-MODEL: 4 LAGEN7ApplicatieWat het programma wil: een pagina, een mail, een naamHTTP · DNS · SMTP · SSH6PresentatieCodering, compressie, versleutelingTLS · UTF-8 · JPEG5SessieEen gesprek openen, onderhouden en afsluitensessiebeheer4TransportBetrouwbaarheid, volgorde, poortnummersTCP · UDP3NetwerkAdressering en routering tussen netwerkenIP · ICMP · routers2DatalinkFrames en adressen binnen één netwerkEthernet · MAC · switches1FysiekBits als stroom, licht of radiogolvenkabels · glasvezel · wifiApplicatieHTTP, DNS, TLS, SMTPTransportTCP, UDPInternetIPNetwerktoegangEthernet, Wi-FiOSI is het leermodel, TCP/IP is wat het internet effectief gebruikt. De accolades tonen welke OSI-lagen in de praktijk samenvallen.
Ezelsbruggetje

Van laag 7 naar 1: Alle Programmeurs Sturen Toch Nog Dagelijks Fouten.

En de "router" thuis?

Het kastje dat je thuis "router" noemt, is eigenlijk meerdere toestellen in één doos: een router (laag 3), een switch (laag 2) en een wifi-zender (laag 1 en 2). Als we op deze pagina "router" zeggen, bedoelen we de routerfunctie: op laag 3, op basis van IP-adressen.

Het TCP/IP-model komt later in dit hoofdstuk uitgebreider aan bod.

Foutmeldingen per laag​

Hier bewijst het OSI-model zijn nut. Elke fout hoort bij een laag. Weet je welke laag klaagt, dan weet je waar je moet zoeken.

FoutmeldingWat loopt er mis?OSI-laag
DNS_PROBE_FINISHED_NXDOMAINDe domeinnaam bestaat niet (DNS)7 – Applicatie
404 Not FoundDe verbinding is perfect, maar de bron bestaat niet (HTTP)7 – Applicatie
ERR_CONNECTION_REFUSEDDe computer is bereikbaar, maar niets luistert op die poort4 – Transport
Destination host unreachable bij pingDe weg naar die computer is onbekend3 – Netwerk
Geen wifi-signaalEr komt geen signaal door1 – Fysiek

Twee vuistregels:

  • Sluit systematisch één laag per keer uit. Of je bovenaan of onderaan begint, maakt niet uit.
  • Werkt je site op je eigen laptop maar niet bij iemand anders? Dan zit het probleem vaak in een lagere laag dan je eigen code.

Test jezelf​

1. De reis van een URL telt acht stappen. Wat is het verband met de lagen?

2. In welke stap van de reis wordt de domeinnaam omgezet naar een IP-adres?

3. Je krijgt `ERR_CONNECTION_REFUSED` bij het openen van localhost:5173. Waar zit het probleem het waarschijnlijkst?

4. Wat is encapsulatie?

5. Op welke OSI-laag werkt een router?

Onthoud
  • Netwerken delen hun werk op in lagen. Elke laag lost één probleem op en steunt op de laag eronder; daardoor is elke laag vervangbaar.
  • TCP/IP telt vier lagen: applicatie (wat?), transport (komt alles aan?), internet (waar naartoe?) en netwerktoegang (hoe fysiek?).
  • De reis van een URL telt meerdere stappen; één laag kan bij meerdere stappen aan het werk zijn.
  • Bij encapsulatie krijgt een bericht per laag een header erbij; de ontvanger haalt ze in omgekeerde volgorde weer weg.
  • OSI verdeelt hetzelfde werk over zeven lagen en dient als woordenschat: elke foutmelding hoort bij een laag.